ಬೆಂಗಳೂರು, ನ.11 (DaijiworldNews/TA): ದೀಪಾವಳಿ ಎಂದಾಕ್ಷಣ ಕಣ್ಣ ಮುಂದೆ ಬರುವುದು ಸಾಲು ಸಾಲು ದೀಪಗಳು, ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ರಂಗೋಲಿ, ಸಿಹಿತಿಂಡಿಗಳು ಹಾಗೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಚಿಮ್ಮುವ ಪಟಾಕಿಗಳು. ಆದರೆ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಇತಿಹಾಸ ಹೊಂದಿರುವ ದೀಪಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಪಟಾಕಿ ಸಿಡಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಯಾವಾಗ ಆರಂಭವಾಯಿತು? ರಾಮಾಯಣ ಕಾಲದಿಂದಲೇ ಪಟಾಕಿಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತೇ? ಅಥವಾ ಇದು ನಂತರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದು ಬಂದ ಆಚರಣೆಯೇ? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಇತಿಹಾಸದ ದಾಖಲೆಗಳು ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ಉತ್ತರ ನೀಡುತ್ತವೆ.

ಇತಿಹಾಸಕಾರರ ಅಧ್ಯಯನಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ದೀಪಾವಳಿಯ ಆರಂಭಿಕ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ದೀಪ ಬೆಳಗಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹತ್ವವಿತ್ತು. ಪಟಾಕಿಗಳು ಹಬ್ಬದ ಮೂಲ ಆಚರಣೆಯ ಭಾಗವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಗನ್ಪೌಡರ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಬಳಕೆ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಬಳಿಕ ಪಟಾಕಿಗಳ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಬೆಳೆಯಲಾರಂಭಿಸಿತು. ಸುಮಾರು 600 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪಟಾಕಿಗಳ ಬಳಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ದಾಖಲೆಗಳು ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ.
ದೀಪಾವಳಿ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ದೀಪಗಳ ಸಾಲು ಎಂಬ ಅರ್ಥವಿದೆ. ಕತ್ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬೆಳಕಿನ ಜಯ ಹಾಗೂ ಕೆಟ್ಟದ್ದರ ಮೇಲೆ ಒಳ್ಳೆಯತನದ ಗೆಲುವಿನ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಈ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ, 14 ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸ ಮುಗಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಜನರು ದೀಪಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಿ ಸ್ವಾಗತಿಸಿದರು. ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ನರಕಾಸುರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ವಿಜಯದ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿಯೂ ದೀಪಾವಳಿಯನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಪೌರಾಣಿಕ ಘಟನೆಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಇಂದಿನ ರೀತಿಯ ಪಟಾಕಿಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪುರಾವೆಗಳಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಆಧುನಿಕ ಪಟಾಕಿಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಘಟಕವಾದ ಗನ್ಪೌಡರ್ನ ಬಳಕೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಂತರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಯಿತು.
ಇತಿಹಾಸದ ಪ್ರಕಾರ, ಗನ್ಪೌಡರ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮೊದಲು ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಯಿತು. ನಂತರ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಗಳ ಮೂಲಕ ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾ ಸೇರಿದಂತೆ ಜಗತ್ತಿನ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಹರಡಿತು. ಸುಮಾರು 15ನೇ ಶತಮಾನದ ವೇಳೆಗೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಗನ್ಪೌಡರ್ ಬಳಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಗತೊಡಗಿತು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗೆ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಈ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕ್ರಮೇಣ ಮನರಂಜನೆ ಹಾಗೂ ಸಂಭ್ರಮದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯಿತು ಎಂದು ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಪಿ.ಕೆ. ಗೋಡೆ ತಮ್ಮ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪಟಾಕಿಗಳ ಬಳಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ 1443ರ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಉಲ್ಲೇಖ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ.
ತಿಮುರಿದ್ ದೊರೆ ಶಾರುಖ್ ಅವರ ರಾಯಭಾರಿಯಾಗಿ ವಿಜಯನಗರಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿದ್ದ ಅಬ್ದುರ್ ರಜಾಕ್, ಎರಡನೇ ದೇವರಾಯನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮಹಾನವಮಿ ಆಚರಣೆಯ ವೈಭವವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಸಿಡಿಮದ್ದುಗಳು ಮತ್ತು ಪಟಾಕಿಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನ ನಡೆದಿದ್ದುದರ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಅವರ ಬರಹಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ 15ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿಯೇ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರಾಜಮನೆತನದ ಉತ್ಸವಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಸಮಾರಂಭಗಳಲ್ಲಿ ಪಟಾಕಿಗಳ ಬಳಕೆ ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿತ್ತು ಎಂಬುದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. 1518ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಪ್ರವಾಸಿಗ ಡುವಾರ್ಟೆ ಬಾರ್ಬೋಸಾ ಕೂಡ ತಮ್ಮ ಪ್ರವಾಸದ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಟಾಕಿಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಗುಜರಾತ್ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮದುವೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಪಟಾಕಿ ಮತ್ತು ರಾಕೆಟ್ಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದ್ದ ಬಗ್ಗೆ ಅವರು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಪಟಾಕಿಗಳ ಬಳಕೆ ಕೇವಲ ಅರಮನೆಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿರದೆ, ಕೆಲವು ಸಾಮಾಜಿಕ ಹಾಗೂ ವೈವಾಹಿಕ ಸಮಾರಂಭಗಳಿಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.
ಭಾರತಕ್ಕೆ ಪಟಾಕಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಬಂದ ತಕ್ಷಣವೇ ಅದು ದೀಪಾವಳಿಯ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಭಾಗವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರಾಜಮನೆತನಗಳ ಮನರಂಜನೆ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಉತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ಪಟಾಕಿಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. 18ನೇ ಶತಮಾನದ ವೇಳೆಗೆ ದೀಪಾವಳಿ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪಟಾಕಿಗಳ ಭವ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನ ನಡೆದಿರುವುದಕ್ಕೆ ದಾಖಲೆಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಮರಾಠರ ಪೇಶ್ವೆ ಕಾಲದ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಕೋಟಾದಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೀಪಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಪಟಾಕಿಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನ ಆಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದುದರ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ.
ಕೋಟಾದ ರಾಜ ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳ ದೀಪಾವಳಿ ಸಂಭ್ರಮದಲ್ಲಿ ಭವ್ಯ ಪಟಾಕಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ಏರ್ಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದನೆಂದು ದಾಖಲೆಗಳು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಸಂಭ್ರಮದ ಮಾಹಿತಿ ಪೇಶ್ವೆ ಮಾಧವರಾವ್ ಅವರಿಗೂ ತಲುಪಿದ್ದು, ಪುಣೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಇಂತಹ ಪ್ರದರ್ಶನ ಆಯೋಜಿಸಲು ಸೂಚನೆ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು ಎಂಬ ಉಲ್ಲೇಖಗಳಿವೆ. ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪಟಾಕಿಗಳು ದುಬಾರಿಯಾಗಿದ್ದವು. ಅವುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಕೌಶಲ್ಯದ ಅಗತ್ಯವಿತ್ತು. ಹೀಗಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದ ಪಟಾಕಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ರಾಜರು ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಂತರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದವು. 19ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪಟಾಕಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ ಬೆಳೆಯತೊಡಗಿತು. ದೇಶೀಯ ಉತ್ಪಾದನೆ ಹೆಚ್ಚಾದಂತೆ ಪಟಾಕಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಿಗೂ ಲಭ್ಯವಾಗಲಾರಂಭಿಸಿದವು. 20ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪಟಾಕಿ ಸಿಡಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮತ್ತಷ್ಟು ಜನಪ್ರಿಯವಾಯಿತು.
ಇಂದು ಭಾರತದ ಪಟಾಕಿ ಉದ್ಯಮದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವೆಂದರೆ ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಶಿವಕಾಶಿ. ಈ ನಗರದ ಉದ್ಯಮದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಹಿಂದೆ ಅಯ್ಯ ನಾಡಾರ್ ಮತ್ತು ಶಣ್ಮುಗ ನಾಡಾರ್ ಎಂಬ ಸಹೋದರರ ಕೊಡುಗೆ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. 1923ರಲ್ಲಿ ಈ ಸಹೋದರರು ಕಲ್ಕತ್ತಾಗೆ ತೆರಳಿ ಬೆಂಕಿಪೆಟ್ಟಿಗೆ ತಯಾರಿಕೆಯ ಕೌಶಲ್ಯ ಕಲಿತರು. ಬಳಿಕ ಶಿವಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿಪೆಟ್ಟಿಗೆ ಉತ್ಪಾದನೆ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಪಟಾಕಿ ತಯಾರಿಕೆಯ ಉದ್ಯಮವೂ ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ದೇಶೀಯ ಉತ್ಪಾದನೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದಂತೆ ಶಿವಕಾಶಿ ಭಾರತದ ಪಟಾಕಿ ಉದ್ಯಮದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. ಇಂದು ದೇಶದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಪಟಾಕಿಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವಕಾಶಿಯೂ ಒಂದಾಗಿದೆ.
ಕಾಲ ಬದಲಾದಂತೆ ಪಟಾಕಿ ಸಿಡಿಸುವುದು ದೀಪಾವಳಿಯ ಜನಪ್ರಿಯ ಆಚರಣೆಯಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದೆ. ಆದರೆ ಪಟಾಕಿಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ವಾಯುಮಾಲಿನ್ಯ, ಶಬ್ದಮಾಲಿನ್ಯ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯದ ಮೇಲಿನ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಈಗ ಹೆಚ್ಚಿನ ಚರ್ಚೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಕ್ಕಳು, ವೃದ್ಧರು, ಉಸಿರಾಟದ ಸಮಸ್ಯೆ ಇರುವವರು ಹಾಗೂ ಸಾಕುಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ಪಟಾಕಿಗಳ ಹೊಗೆ ಮತ್ತು ಶಬ್ದ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಬಹುದು ಎಂದು ತಜ್ಞರು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿ ದೀಪಾವಳಿ ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಪಟಾಕಿಗಳ ಬಳಕೆಯ ಕುರಿತು ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.
ಇತಿಹಾಸದ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ, ದೀಪಾವಳಿಯ ಮೂಲ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ದೀಪ ಬೆಳಗಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನವಿತ್ತು. ಪಟಾಕಿಗಳ ಬಳಕೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಂತರದ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದು, ರಾಜಮನೆತನಗಳ ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ಹಬ್ಬದ ಆಚರಣೆಗಳಿಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಹೀಗಾಗಿ ರಾಮಾಯಣ ಕಾಲದಿಂದಲೇ ಇಂದಿನ ರೀತಿಯ ಪಟಾಕಿಗಳನ್ನು ಸಿಡಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಎನ್ನಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪುರಾವೆಗಳಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಶತಮಾನಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಪಟಾಕಿಗಳು ದೀಪಾವಳಿಯ ಜನಪ್ರಿಯ ಆಚರಣೆಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿರುವುದು ಇತಿಹಾಸದ ದಾಖಲೆಗಳಿಂದ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ, ದೀಪಾವಳಿಯ ಮೂಲ ಬೆಳಕು ದೀಪಗಳಲ್ಲಿತ್ತು, ಪಟಾಕಿಗಳ ಸದ್ದು ಈ ಹಬ್ಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದು ನಂತರದ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ.